Cơ quan thuế dùng AI và dữ liệu lớn thế nào, doanh nghiệp cần thích ứng ra sao?

Trả lời nhanh

Ngành thuế Việt Nam đang chuyển hẳn từ "kiểm tra theo kế hoạch" sang "quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu". Theo Cục Thuế, cơ quan thuế lấy dữ liệu hóa đơn điện tử làm trung tâm và đối chiếu với dòng tiền qua ngân hàng để xác định nghĩa vụ thuế thực tế phát sinh. Dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo được dùng để phân tích rủi ro.

Luật Quản lý thuế 2025 cũng đã luật hóa ba cơ chế:

• phân nhóm người nộp thuế theo lịch sử tuân thủ;

• kiểm tra từ xa trên dữ liệu điện tử;

• hoàn thuế, miễn giảm thuế tự động.

Với doanh nghiệp, hệ quả rất rõ: mọi chênh lệch giữa các nguồn dữ liệu đều có thể trở thành câu hỏi của cơ quan thuế. Cách thích ứng tốt nhất là tự phân tích dữ liệu của mình theo đúng cách cơ quan thuế đang làm, và xử lý chênh lệch trước khi bị hỏi.

Cơ quan thuế đang có những dữ liệu gì?

Nguồn dữ liệu	Cơ quan thuế có thể biết gì	Câu hỏi thường đặt ra với doanh nghiệp
Hóa đơn điện tử (đầu ra và đầu vào toàn quốc)	Doanh thu, chi phí, đối tác, thời điểm lập và ký hóa đơn	Doanh thu trên hóa đơn có khớp tờ khai? Có mua của người bán rủi ro?
Tờ khai thuế các kỳ	Lịch sử kê khai, biến động bất thường	Vì sao doanh thu hoặc lợi nhuận biến động mạnh?
Dòng tiền qua ngân hàng	Tiền thực thu, thực chi	Có khoản thu không xuất hóa đơn? Thanh toán có khớp người bán?
Sàn thương mại điện tử, nền tảng số	Doanh thu bán hàng trực tuyến	Doanh thu trên sàn có được kê khai đầy đủ?
Hải quan	Kim ngạch xuất nhập khẩu, trị giá hải quan	Doanh thu xuất khẩu, giá vốn nhập khẩu có khớp sổ sách?
Đăng ký doanh nghiệp, dữ liệu căn cước	Chủ sở hữu, người đại diện, quan hệ giữa các doanh nghiệp	Có quan hệ liên kết chưa kê khai?
Dữ liệu tổng hợp theo ngành	Biên lợi nhuận, tỷ lệ chi phí bình quân ngành	Vì sao biên lợi nhuận thấp hơn hẳn mức trung bình ngành?

Khi Luật Quản lý thuế 2025 quy định mã số thuế cá nhân chính là số định danh cá nhân, việc liên kết dữ liệu giữa doanh nghiệp, chủ sở hữu, người điều hành và người thân càng trở nên dễ dàng. Đây là nền tảng để nhận diện các quan hệ liên kết, kể cả những quan hệ doanh nghiệp chưa tự kê khai.

Dữ liệu được dùng vào việc gì?

1. Phân nhóm người nộp thuế. Cơ quan thuế phân nhóm doanh nghiệp theo ngành nghề, quy mô, cơ cấu sở hữu và lịch sử tuân thủ để quyết định mức độ giám sát.

2. Chấm điểm rủi ro hồ sơ hoàn thuế. Theo Thông tư 94/2026/TT-BTC, hồ sơ hoàn thuế GTGT được phân loại rủi ro trên hệ thống. Hồ sơ rủi ro cao chuyển sang kiểm tra trước, hoàn thuế sau. Cơ quan thuế được thay đổi hình thức giữa chừng nếu phát hiện dấu hiệu rủi ro.

3. Cảnh báo hóa đơn và người bán rủi ro. Hệ thống tự động cảnh báo khi người bán có dấu hiệu bất thường, như doanh nghiệp mới thành lập xuất hóa đơn giá trị lớn hoặc không có chi phí tương ứng.

4. Lựa chọn đối tượng kiểm tra. Các chuyên đề kiểm tra năm 2026 tập trung vào doanh nghiệp lỗ kéo dài, lãi mỏng, doanh thu tăng đột biến và giao dịch liên kết. Đây đều là những dấu hiệu phát hiện được từ dữ liệu.

5. Kiểm tra từ xa. Thay vì đến trụ sở, cơ quan thuế có thể gửi yêu cầu giải trình dựa trên chênh lệch dữ liệu cụ thể.

Doanh nghiệp nên thích ứng như thế nào?

1. "Nhìn mình như cơ quan thuế nhìn." Định kỳ hằng quý, xuất dữ liệu hóa đơn điện tử đầu ra, đầu vào từ hệ thống của cơ quan thuế và đối chiếu với sổ kế toán, tờ khai, sao kê ngân hàng. Chênh lệch phát hiện sớm luôn rẻ hơn chênh lệch bị hỏi.

2. Theo dõi các chỉ số rủi ro của chính mình, so với ngành:

• biên lợi nhuận gộp, biên lợi nhuận ròng;

• tỷ lệ chi phí trên doanh thu;

• tỷ lệ thuế GTGT phải nộp trên doanh thu;

• tỷ trọng chi phí trả cho bên liên kết.

Chỉ số nào bất thường cần có lời giải thích bằng văn bản, kèm chứng cứ, chuẩn bị sẵn.

3. Chuẩn hóa dữ liệu gốc. Thông tin khách hàng, nhà cung cấp (mã số thuế, tên, địa chỉ) phải chính xác và thống nhất giữa các hệ thống. Sai lệch nhỏ về dữ liệu gốc tạo ra rất nhiều "chênh lệch giả" khi đối chiếu tự động.

4. Gom dòng tiền kinh doanh về tài khoản doanh nghiệp. Thu tiền qua tài khoản cá nhân của chủ doanh nghiệp, hay qua mã QR cá nhân, là một trong những rủi ro dễ bị phát hiện nhất khi cơ quan thuế đối chiếu dòng tiền.

5. Số hóa hồ sơ giải trình. Khi kiểm tra chuyển sang hình thức từ xa, khả năng cung cấp hồ sơ điện tử nhanh, đầy đủ, có hệ thống quyết định kết quả làm việc.

6. Quản trị dữ liệu và bảo mật. Dữ liệu tài chính, dữ liệu khách hàng là tài sản cần được bảo vệ, đồng thời phải tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Tình huống minh họa

Công ty V kinh doanh chuỗi cửa hàng thực phẩm. Một phần doanh thu bán lẻ được khách thanh toán qua mã QR in tại quầy, nhưng mã QR này dẫn về tài khoản cá nhân của giám đốc. Đây là thói quen có từ khi doanh nghiệp còn là hộ kinh doanh.

Khi cơ quan thuế đối chiếu dòng tiền với doanh thu kê khai, khoản chênh lệch lớn lập tức hiện ra.

Kèm theo đó là câu hỏi về doanh thu chưa xuất hóa đơn và chưa kê khai.

Công ty V đã chủ động khắc phục trước khi có yêu cầu giải trình chính thức:

• chuyển toàn bộ mã QR về tài khoản doanh nghiệp;

• triển khai hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền;

• đối chiếu, khai bổ sung phần doanh thu bị bỏ sót trong thời hạn cho phép.

Câu hỏi thường gặp

Cơ quan thuế có xem được tài khoản ngân hàng của doanh nghiệp không?

Cơ quan thuế đang tăng cường kết nối và khai thác dữ liệu dòng tiền qua ngân hàng để đối chiếu với hóa đơn và tờ khai, theo quy định của pháp luật về quản lý thuế. Doanh nghiệp nên coi dòng tiền là dữ liệu có thể được đối chiếu.

AI có tự động "phạt" doanh nghiệp không?

Không. Hệ thống dùng để phân tích, chấm điểm và cảnh báo rủi ro. Việc kết luận, xử lý vẫn phải qua kiểm tra, xác minh theo quy định. Cục Thuế cũng khẳng định cảnh báo rủi ro không đồng nghĩa với kết luận vi phạm.

Doanh nghiệp nhỏ có bị ảnh hưởng không?

Có, thậm chí rõ hơn. Dữ liệu hóa đơn và dòng tiền giúp cơ quan thuế quản lý cả hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ mà không cần kiểm tra trực tiếp.

Nên đối chiếu dữ liệu bao lâu một lần?

Tối thiểu hằng quý, trước mỗi kỳ kê khai lớn và trước quyết toán năm.

Căn cứ pháp lý

• Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 và Nghị định 252/2026/NĐ-CP.

• Thông tư 94/2026/TT-BTC về quản lý tuân thủ và quản lý rủi ro trong quản lý thuế.

• Nghị định 254/2026/NĐ-CP về hóa đơn, chứng từ điện tử.

• Công văn 6936/CT-QLTT ngày 18/9/2026 của Cục Thuế.

• Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và các văn bản hướng dẫn.

W&A đồng hành cùng doanh nghiệp

Khi cơ quan thuế quản lý bằng dữ liệu, doanh nghiệp cũng cần quản trị thuế bằng dữ liệu. W&A hỗ trợ doanh nghiệp:

• Phân tích dữ liệu thuế định kỳ: đối chiếu hóa đơn điện tử, sổ kế toán, tờ khai và dòng tiền, phát hiện chênh lệch như cách cơ quan thuế làm.

• Xây dựng bộ chỉ số rủi ro thuế của doanh nghiệp so với ngành, kèm hồ sơ giải trình chuẩn bị sẵn.

• Chuẩn hóa quy trình thu tiền, lập hóa đơn và dữ liệu gốc, đặc biệt với doanh nghiệp bán lẻ, chuỗi cửa hàng và thương mại điện tử.

• Hỗ trợ giải trình khi bị kiểm tra từ xa, cung cấp hồ sơ điện tử đầy đủ, nhất quán.

• Tư vấn quản trị dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân gắn với hệ thống tài chính, kế toán.